Ortaq dəyərlərimiz

Türk dünyası əsrlər boyu müxtəlif coğrafiyalarda formalaşmış, zəngin və rəngarəng mədəni irsi, ortaq mənəvi dəyərləri, dil və ədəbi ənənələri ilə geniş bir mədəniyyət məkanı yaratmışdır. Böyük bir coğrafiyada yaşayan türk xalqları fərqli tarixi və yerli xüsusiyyətlər qazansalar da, onları birləşdirən ortaq mədəni yaddaşı və dəyərlər sistemini qoruyub saxlamışlar.

Ortaq dil və mədəni yaddaş

Türk xalqlarını bir-birinə bağlayan ən mühüm dəyərlərdən biri ortaq dil kökləridir. Türk dilləri əsrlər ərzində müxtəlif qollara və dialektlərə ayrılsa da, ortaq söz ehtiyatı, ifadələr, dil quruluşu və düşüncə tərzi bu xalqlar arasında dərin mənəvi yaxınlığın formalaşmasına xidmət etmişdir.
Göytürk dövrünün Orxon-Yenisey yazılı abidələri türk dilinin, tarixinin və dünyagörüşünün qədim yazılı nümunələri olmaqla yanaşı, ortaq mədəni yaddaşımızın mühüm qaynaqlarındandır. Bu irs sonrakı əsrlərdə yaranan zəngin ədəbi ənənənin təməlini təşkil etmişdir.
Ortaq ədəbi irs
Türk xalqlarının ortaq mədəni sərvətində dastanlar, nağıllar, atalar sözləri, bayatılar, xalq şeirləri və klassik ədəbi əsərlər xüsusi yer tutur. “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Manas”, “Alpamış”, “Koroğlu” kimi dastanlar qəhrəmanlıq, mərdlik, sədaqət, ailə, el-obaya bağlılıq və birlik kimi dəyərləri nəsillərə çatdırmışdır. Mahmud Kaşğarinin “Divani lüğat-it-türk” əsəri türk dillərinin və mədəniyyətinin zənginliyini əks etdirən fundamental mənbələrdən biri, Yusif Xas Hacibin “Qutadqu Bilik” əsəri isə insan, cəmiyyət, əxlaq, bilik və kamil idarəçilik haqqında düşüncələri özündə birləşdirən klassik irs nümunəsidir.
Bu böyük ədəbi-mədəni xəzinə Nizami Gəncəvi, Yunus Əmrə, İmadəddin Nəsimi, Əlişir Nəvai, Məhəmməd Füzuli, Məhtumqulu Fəraqi, Abay Kunanbayev və Çingiz Aytmatov kimi böyük şəxsiyyətlərin yaradıcılığı ilə daha da zənginləşmişdir. Onların əsərlərində insan sevgisi, ədalət, mərhəmət, mənəvi kamillik, elm və maarif, azad düşüncə və insan ləyaqəti kimi ümumbəşəri dəyərlər geniş əksini tapmışdır.

Ailə və böyüyə hörmət

Ailə türk xalqlarının sosial və mənəvi həyatında hər zaman mühüm yer tutmuşdur. Valideynə hörmət, uşaqlara qayğı, ailə birliyi, qohumluq əlaqələrinin qorunması və nəsillərarası bağlılıq ortaq dəyərlərimizin əsas sütunlarındandır.
Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı göstərmək, ağsaqqal və ağbirçəyin sözünə dəyər vermək, ailə və cəmiyyət daxilində qarşılıqlı ehtiram ənənəsi türk xalqlarının mənəvi mədəniyyətində bu gün də yaşamaqdadır.
Qonaqpərvərlik və paylaşmaq mədəniyyəti
Qonaqpərvərlik türk xalqlarının ən səciyyəvi ortaq dəyərlərindən biridir. Qonağı hörmətlə qarşılamaq, süfrəni bölüşmək, ehtiyacı olana yardım etmək və gələn insana doğma münasibət göstərmək əsrlər boyu formalaşmış sosial-mədəni ənənələrdir.
Süfrə və çörək türk mədəniyyətində yalnız qida deyil, həm də bolluq, bərəkət, paylaşmaq, dostluq və qarşılıqlı etimad rəmzi kimi qəbul edilir.

Həmrəylik, mərdlik və insanlıq

Türk xalqlarının folklorunda və şifahi xalq ədəbiyyatında mərdlik, sözə sədaqət, dostluq, ədalət, cəsarət, vəfalılıq və ehtiyacı olana dayaq olmaq kimi keyfiyyətlər yüksək qiymətləndirilir.
El birliyi, yardımlaşma və həmrəylik xüsusilə toy, yas, bayram və digər ictimai mərasimlərdə özünü göstərən mühüm sosial dəyərlərdəndir. İnsanlar sevinc və kədəri birlikdə bölüşməyi, bir-birinə dayaq olmağı mənəvi borc hesab etmişlər.

Novruz və mövsümi ənənələr

Novruz türk xalqlarının ortaq mədəni yaddaşında xüsusi yer tutan qədim bayram ənənələrindən biridir. Təbiətin oyanışını, baharın gəlişini, yenilənməni, bolluq və bərəkəti simvolizə edən Novruz ailə və icma bağlarını möhkəmləndirən zəngin adət-ənənələri yaşadır.
Səməni, tonqal, bayram süfrəsi, yumurta boyamaq, evlərin təmizlənməsi, qohumların ziyarət edilməsi, küsülülərin barışması və ehtiyacı olanlara yardım göstərilməsi kimi ənənələr bayramın mənəvi mahiyyətini tamamlayır.

Musiqi və söz sənəti

Musiqi türk dünyasının ortaq mədəni yaddaşının ən canlı ifadə formalarındandır. Muğam, aşıq sənəti, ozan ənənəsi, dastan söyləmə, xalq mahnıları və müxtəlif musiqi alətləri əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülmüşdür.
Aşıq və ozanlar yalnız musiqi ifaçıları deyil, həm də xalqın tarixini, yaddaşını, duyğularını və mənəvi dəyərlərini yaşadan söz sənətkarları olmuşlar. Saz, qopuz və digər simli alətlər bu qədim ənənənin mühüm simvollarıdır.
Xalçaçılıq və dekorativ sənətlər
Xalçaçılıq türk xalqlarının ortaq sənət yaddaşında xüsusi yer tutur. Xalçalarda istifadə olunan həndəsi və bitki motivləri, buta, həyat ağacı, ulduz, günəş və digər ornamentlər xalqın dünyagörüşünü, təbiətə münasibətini və estetik zövqünü ifadə edir.
Təkəlduz, toxuculuq, keçəçilik, metal işləmə, ağac oyma, keramika, zərgərlik və digər sənət sahələri də türk xalqlarının yaradıcılıq ənənələrinin zənginliyini nümayiş etdirir. Bu sənət nümunələrində həm yerli xüsusiyyətlər, həm də ortaq estetik düşüncənin izləri görünür.

Folklor, dastan və şifahi ənənə

Nağıllar, əfsanələr, rəvayətlər, dastanlar, atalar sözləri, məsəllər, tapmacalar, bayatılar və laylalar türk xalqlarının kollektiv yaddaşının mühüm hissəsidir.
Şifahi xalq yaradıcılığı vasitəsilə nəsillərə doğruluq, ədalət, mərdlik, sədaqət, əməksevərlik, vətən və torpaq sevgisi, dostluq və insanlara hörmət kimi dəyərlər aşılanmışdır.

Toy, ailə və mərasim ənənələri

Toy mərasimləri türk xalqlarının sosial və mədəni həyatında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Elçilik, nişan, toy, gəlin köçürmə, xeyir-dua, musiqi, rəqs və kollektiv şənlik kimi mərhələlər müxtəlif xalqlarda fərqli formalarda yaşasa da, onların əsasını ailə qurmaq, qohumluq bağlarını möhkəmləndirmək və yeni ailəyə xeyir-dua vermək təşkil edir.
Yas və xatirə mərasimlərində isə böyüyə hörmət, mərhuma ehtiram, ailəyə və yaxınlara mənəvi dəstək göstərmək kimi dəyərlər ön plana çıxır.

Təbiətə və həyata münasibət

Türk xalqlarının ənənəvi dünyagörüşündə təbiət xüsusi mənəvi məna daşıyır. Göy, günəş, su, dağ, ağac, at və digər təbiət ünsürləri folklorda, musiqidə, ədəbiyyatda və xalq sənətində geniş yer tutur.
Təbiətə hörmət, torpağın və suyun qorunması, heyvanlara qayğı və təbii nemətlərə qədirbilənlik ənənəvi həyat tərzinin mühüm xüsusiyyətlərindən olmuşdur.

Köçəri mədəniyyəti və irsi

Köçəri həyatı – Türk xalqlarının tarixində və mədəniyyətində xüsusi məna daşıyır. Atçılıq, at oyunları, cıdır ənənəsi və atla bağlı folklor nümunələri türk dünyasının müxtəlif bölgələrində bu gün də yaşamaqdadır.
Köçəri həyat tərzinin formalaşdırdığı çeviklik, təbiətlə harmoniyada yaşamaq, qonaqpərvərlik, dayanışma və kollektiv məsuliyyət kimi xüsusiyyətlər türk mədəniyyətinin bir çox ənənələrində öz izlərini qoruyub saxlamışdır.

Mətbəx və süfrə mədəniyyəti

Türk xalqlarının mətbəxi də ortaq mədəni irsin mühüm hissəsidir. Çörək, plov, dolma, müxtəlif xəmir yeməkləri, şorbalar, kabablar, süd məhsulları, şirniyyatlar, çay və digər ənənəvi nemətlər müxtəlif bölgələrdə fərqli adlarla və hazırlanma üsulları ilə təqdim olunsa da, süfrə ətrafında paylaşmaq və qonağa ehtiram göstərmək ortaq xüsusiyyət olaraq qalır.
Süfrə mədəniyyəti yalnız yemək ənənəsi deyil, həm də ünsiyyət, dostluq, ailə və qardaşlıq bağlarının möhkəmləndiyi sosial-mədəni məkandır.

Rəqs, geyim və memarlıq

Xalq rəqsləri türk xalqlarının həyat sevincini, estetik zövqünü və kollektiv ruhunu ifadə edir. Müxtəlif bölgələrə məxsus rəqslərdə hərəkət, ritm və musiqi vasitəsilə xalqın həyat tərzi və dünyagörüşü əks olunur.
Milli geyimlərdə rəng, naxış, baş geyimləri, zinət əşyaları və toxuculuq elementləri həm yerli kimliyi, həm də ortaq estetik ənənələri yaşadır.
Memarlıqda isə məscidlər, məqbərələr, karvansaralar, saraylar, körpülər və yaşayış məkanları türk-islam mədəniyyətinin müxtəlif dövrlərdə yaratdığı zəngin irsin nümunələridir.

Elm, bilik və maarifçilik

Bilik və elm türk-müsəlman mədəniyyətinin inkişafında mühüm yer tutmuşdur. Əl-Fərabi, Biruni, İbn Sina, Nəsirəddin Tusi və digər böyük alimlərin irsi yalnız türk və Şərq dünyasının deyil, ümumbəşəri elmi düşüncənin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir.
Elm, təhsil, kitab, müəllimə hörmət və bilik axtarışı türk dünyasının mənəvi dəyərləri içərisində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ədəbi və elmi əsərlərin nəsildən-nəslə ötürülməsi mədəni yaddaşın qorunmasının əsas vasitələrindən biri olmuşdur.

Ortaq dəyərlər – yaşayan irs

Türk xalqlarının ortaq dəyərləri yalnız keçmişin xatirəsi deyil, bu gün də yaşayan və inkişaf edən zəngin mədəni irsdir. Dilimizdə, ədəbiyyatımızda, musiqimizdə, folklorumuzda, ailə ənənələrimizdə, süfrəmizdə, sənətimizdə və gündəlik həyatımızda bu ortaq irsin izlərini görmək mümkündür.
Qonaqpərvərlik, ailəyə bağlılıq, böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, mərdlik, ədalət, dostluq, həmrəylik, paylaşmaq, elmə və biliyə hörmət, təbiətə qayğı və insan sevgisi Türk dünyasının müxtəlif xalqlarını bir-birinə yaxınlaşdıran başlıca mənəvi dəyərlərdir.
Bu ortaq dəyərlər əsrlər boyu xalqlarımız arasında mədəni körpülər yaratmış, onların yaddaşını və mənəvi dünyasını zənginləşdirmişdir. Bu gün həmin irsin qorunması, öyrənilməsi, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması Türk dünyasının zəngin mədəni xəzinəsinin yaşadılmasının mühüm şərtidir.