Türk xalqlarının tarixi çox qədim zamanlara gedib çıxır. Hunlardan, Göytürklərdən başlayaraq, Səlcuqlu, Teymurilər, Səfəvi və Osmanlı imperiyalarına qədər uzanan bu tarix, ortaq bir miras yaradır. Bu dövlətlər, imperiyalar, Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalara yayılmasına və mədəniyyətlərinin zənginləşməsinə səbəb olmuşdur. Türk xalqlarının ortaq tarixi, onların bugünkü əlaqələrində də mühüm rol oynayır. Türk dünyasının xalqları arasında ortaq mədəniyyət və dəyərlər mövcuddur. 

Qonaqpərvərlik, ailə dəyərləri, qəhrəmanlıq və birlik ruhu Türk xalqlarının mədəniyyətində dərin köklərə malikdir. Bayramlar, milli geyimlər, musiqi və rəqslər kimi mədəni elementlər də bu xalqları bir-birinə bağlayan amillərdir. Novruz bayramı kimi ortaq bayramlar, Türk dünyasının birliyini simvollaşdırır. Türk xalqları, ortaq bir dil ailəsinə mənsubdur. Türk dilləri arasında olan oxşarlıqlar, bu xalqların bir-birini daha yaxşı anlamasına və ünsiyyət qurmasına imkan verir.

Ədəbiyyat sahəsində də ortaq əsərlər və şairlər Türk dünyasının mədəni irsini zənginləşdirir. Qədim türk dünyasının əsas ortaq sərvətlərindən biri ənənəvi tarixi İpək Yoludur.

Türkdilli xalqlar əfsanəvi və bəşəri dəyəri olan İpək Yolunun formalaşmasında və fəaliyyət göstərməsində əhəmiyyətli rol oynayıblar. Üzərindən keçən tarixi ticarət karvanları vasitəsilə İpək Yolu bu xalqların iqtisadi, ticari və mədəni cəhətdən yaxınlaşmasına, mədəni birliyin yaranmasına və incəsənət nümunələrinin bir-birinə tanıdılmasına və milli dəyərlərin ötürülməsinə, türk dünyasının mədəni irsinin zənginləşməsinə dərin təsir göstərmişdir.

Bizim etnomədəni dəyərlərimizin, dilimizin geniş coğrafi məkanda yayılması və inkişafında İpək Yolunun müstəsna yeri və rolu indi də var. Bu baxımdan, İpək Yolu bütün türk dünyasının ortaq tarixi-mədəni dəyəri və mirasımızdır. Bu mirasın coğrafiyasının öyrənilməsi, yeni nəsillərə çatdırılması müştərək işimiz və vəzifəmizdir. Hazırda TÜRKSOY dünyasına məxsus ictimai-siyasi qurumlar öz fəaliyyətində İpək Yolu məsələsinə ortaq dəyər kimi diqqət yetirir və potensial variantlar işləyirlər.

Yalnız mədəniyyətlərarası ortaq dialoqlar milli dəyərlərimizi qoruyub saxlamağa imkan verir. Eyni zamanda türkdilli xalqları ortaq adət-ənənələr, qəhrəmanlar, maddi və mənəvi dəyərlər birləşdirir. Bununla belə, təcrübələr göstərir ki, mədəniyyətlərarası dialoq mədəni özünəməxsusluğu qorumaq və həmçinin yeni milli genetik dəyərləri formalaşdırmaq üçün kifayət qədər coğrafi zəmin yaradır.

Klassik mənbələr göstərir ki, qədim türk xalqlarının 5 minillik ədəbi birlik tarixi var. Bu xalqların tarix və coğrafiyasını əks etdirən mənbələr yaddaşla nəsildən-nəsilə keçən xalqın yaradıcılığı ilə bağlanır. Türklərin əsrlərdən bəri yaratdığı bu mənbələr indi də qorunub saxlanılır. Məsələn, Hun türklərinin “Oğuzxaqan”, göytürklərin “Bozqurd”, uyğur türklərinin “Köç” dastanları İslama qədər yayılmışdır. İslamdan sonra Qaraxanlı türkləri “Satuq Buğraxan”, oğuz türkləri “Kitabi-Dədə Qorqud”, qırğızlar tarixi “Manas” dastanlarını yaratmışlar.

Ümumtürk dillərinin coğrafi təkamül tarixi özlüyündə bir neçə dövrə bölünür. Bu dövrlərdən X-XVI əsrləri əhatə edən Orta türk dövrü coğrafiyası daha çox diqqəti cəlb edir. Həmin dövrləri səciyyələndirən bir sıra tarixi-coğrafi abidələr günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Bu da ümumi dilçilik ortaq mədəniyyətinin ortaya çıxmasına çox kömək etmişdir.

Bunlardan Mahmud Kaşğarinin “Divani lüğat-it-türk” əsəri, Yusif Xas Hacib Balasağunlunun “Qutadqu bilik” poeması, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanları, “Manas” dastanı ümumtürk ortaq dəyərlərinin inciləri hesab olunur və V-XI əsrlər arasında türkçülük papulyasiyasının ortaq körpüsü kimi də qiymətləndirilir. Tarixi Orxon-Yenisey abidələrinin coğrafiyasının öyrənilməsinə, qədim türk xalqları, onların dialekt və şivələri haqqında tarixi-coğrafi mühakimə yürütməyə imkan verir. Həqiqətən türk dillərinin oğuz qrupuna mənsub olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanları və bütün türk dillərini əhatə edən “Divani lüğat-it türk” dil tariximizin formalaşmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Türkdilli xalqlar eyni zamanda dünya tarixi mədəniyyətinin coğrafiyasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Türkdilli dövlətlər və xalqlar indi də ümumi tarixi kökləri, ortaq zəngin irsi, dil, incəsənət, ədəbiyyat, adət-ənənələri, milli-mənəvi dəyərləri nəzərə alıb zəncirvari şəkildə bağlanır.

Bu xalqlar geniş coğrafiyada yayılmaqla əksəriyyəti İslam, bir qismi isə digər dinlərə sitayiş edirlər və bu müxtəliflik, əslində, türk dünyasının mənsub olduğu coğrafiyanın tarixi-mədəni zənginliyindən xəbər verir. Bunlar onu göstərir ki, ümumtürk mədəniyyəti dünya mədəniyyətinə böyük töhfələr verib. O cümlədən, türkdilli xalqların dahi şəxsiyyətləri — mütəfəkkirləri, yazıçıları və şairləri, alimləri bəşəri nailiyyətlər qazanıblar. Bu baxımdan, dünyəvi Nizami Gəncəvi, Yunus Əmrə, İmadəddin Nəsimi, Əlişir Nəvai, Məhəmməd Füzuli, Məhtumqulu, Abay Kunanbayev, Çingiz Aytmatov kimi türk dahilərinin əsərləri dünya inciləri sırasındadır. “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Koroğlu”, “Manas” dastanları bütün türk dünyasının ortaq dəyəri və mənəvi sərvətidir.

Tarixi mədəniyyətimizin şah əsəri olan “Kitabi-Dədə Qorqud”da coğrafi hadisələr ulu babalarımızın yaşadığı geniş ərazilərdə cərəyan edirdi. Tarixi araşdırmalar türk etnoslarının Türkiyə və Azərbaycan ərazisində yaşadıqlarını təsdiqləyir. Hər iki ölkənin ərazisindəki coğrafi toponimlər Türk etnoslarının, əsasən də Oğuzların bu ərazilərin sakinləri olduğunu sübut edir. Bu səbəbdən areal toponimlərin tarixi, coğrafi, eləcə də dil baxımından araşdırılması çox aktual məsələlərdən biridir. Azərbaycan, eləcə də Türkiyə ərazisində türkdilli qəbilə və tayfaların məskunlaşmasının tarixi lap qədimlərə gedib çıxır.

Türk dünyası, tarixi və mədəni kökləri ortaq olan, müxtəlif coğrafi ərazilərdə yaşayan Türk xalqlarının böyük bir ailəsini təşkil edir. Bu xalqların tarixi əlaqələri, ortaq mədəniyyəti və dəyərləri onları bir-birinə bağlayan güclü bir bağ yaradır.